Ελένης εγκώμιον!


ceb7-cf89cf81ceb1ceafceb1-ceb5cebbceadcebdceb7-051του Φιλόσοφου Γοργία.

11. Κόσμημα της πόλης είναι οι ολοκληρωμένοι άνθρωποι, του σώματος η ομορφιά, της ψυχής η σοφία, της πράξης η αρετή, του λόγου η αλήθεια. Τα αντίθετα τους είναι ακοσμία. Ό,τι είναι αξιέπαινο, άντρας ή γυναίκα, λόγος ή έργο, πόλη ή πράγμα, πρέπει να το επαινούμε, ενώ τα ανάξια επαίνου να τα μεμφόμαστε· διότι εξίσου σφάλμα και ένδειξη άγνοιας είναι να μεμφόμαστε τα αξιέπαινα και να επαινούμε τα αξιόμεμπταΈργο του ίδιου ανθρώπου είναι να λέει αυτό που πρέπει σωστά, αλλά και να ασκεί κριτική … αυτούς που κατηγορούν την Ελένη, γυναίκα για την οποία οι ποιητές που τα άκουσαν μας βεβαιώνουν ομόφωνα και ομόψυχα όπως κάνει και η υστεροφημία του ονόματος της, που έχει μείνει για να θυμίζει συμφορές.

Εγώ όμως θέλω όλες αυτές τις παραδόσεις να τις εκλογικεύσω και αυτήν που κατηγορείται να την απαλλάξω από την κατηγορία, να δείξω πως όσοι την επικρίνουν ψεύδονται και να αποδείξω την αλήθεια, βάζοντας τέλος στην άγνοια.
Δεν είναι άγνωστο λοιπόν ούτε σε λίγους γνωστό οτι από τη φύση της και την καταγωγή της η γυναίκα, περί ης ο λόγος, προέρχεται από τους πρώτους άντρες και τις πρώτες γυναίκες. Είναι δηλαδή γνωστό ότι μητέρα της ήταν η Λήδα, ενώ ο φυσικός πατέρας της ήταν θεός, ο Δίας, στα λόγια όμως θνητός, ο Τυνδάρεως, κι απ’ αυτούς ο ένας θεωρήθηκε πατέρας επειδή πραγματικά ήταν, ενώ ο άλλος κρίθηκε πατέρας της, επειδή έτσι φάνηκε· ο ένας ήταν ο κορυφαίος μέσα στους ανθρώπους κι ο άλλος ο δυνάστης των πάντων.
Με τέτοιους γονείς ισόθεη ήταν η ομορφιά της, που την είχε κερδισμένη και όχι κρυμμένη· πολλές και σε πολλούς ερωτικές επιθυμίες γέννησε και σ’ ένα σώμα, στο σώμα της, σώματα πολλά συγκάλεσε ανδρών μεγαλοφάνταστων για τα μεγάλα. Άλλοι ήταν πάμπλουτοι, άλλοι φημισμένοι για την παλιά αριστοκρατική καταγωγή τους, άλλοι ρωμαλέοι και δυνατοί κι άλλοι δυναμωμένοι με σοφία από τις μελέτες τους. Κι έτρεχαν όλοι από έρωτα φιλόνικο κι από ερωτική φιλοδοξία ανίκητη. Ποιος λοιπόν και γιατί και πώς ικανοποίησε τον έρωτα του, παίρνοντας την Ελένη, δεν θα το πω· γιατί να πω σ’ αυτούς που ξέρουν αυτά που ξέρουν, θα τα πιστέψουν βέβαια, αλλά δεν θα τους δώσει και καμιά χαρά. Ξεπερνώντας λοιπόν με τα λόγια μου την τότε εποχή, προς την αρχή των λόγων των μελλούμενων θα φτάσω και θα προφτάσω να βάλω πρώτα τις αιτίες που λογικό ήταν να φέρουν στην Τροία τον στόλο της Ελένης.

Ίσως από της Τύχης τις βουλές ή των θεών τη βούληση και της Ανάγκης την απόφαση έκανε ό,τι έκανε· ίσως την άρπαξε η βία, την έπεισαν τα λόγια ή την κέρδισε ο έρωτας. Αν είναι το πρώτο, ας όψεται αυτός που φταίει. Αδύνατο να μπουν εμπόδιο στων θεών τις βλέψεις των ανθρώπων οι προβλέψειςΗ φύση λέει ότι το αδύναμο δεν μπαίνει εμπόδιο στο δυνατό, αλλά το δυνατό κυριαρχεί στο αδύναμο και το πηγαινοφέρνει: μπροστά πάει η δύναμη, ξοπίσω της η αδυναμία. Και ο θεός είναι πιο δυνατός από τον άνθρωπο στη δύναμη και στη σοφία και στα πάντα. Αν είναι λοιπόν στην Τύχη και στον θεό την αιτία να αποδώσουμε, τότε την Ελένη από την κατηγορία πρέπει να αθωώσουμε.
Αν όμως βίαια την άρπαξαν και άνομη βία της επέβαλαν και άδικη προσβολή της έκαναν, τότε είναι ολοκάθαρο ότι εκείνος που την άρπαξε είναι ο άδικος, γιατί την πρόσβαλε, κι εκείνη, η αρπαγμένη, είναι δυστυχισμένη, γιατί την πρόσβαλαν. Ο βάρβαρος λοιπόν που το βάρβαρο εγχείρημα επιχείρησε με τα λόγια του, εναντίον του νόμου και με τα έργα του, σ’ αυτόν αξίζει με τα λόγια να κατηγορηθεί, από τον νόμο να ατιμαστεί και -την πράξη να τιμωρηθεί. Εκείνη όμως που αρπάχτηκε, που την πατρίδα στερήθηκε κι απ’ τους δικούς της ορφάνεψε δεν είναι λογικό μάλλον να την ελεήσουμε παρά να την ελεεινολογήσουμε; Αυτουνού οι πράξεις ήταν κακές, εκείνης τα παθήματα· δίκαιο λοιπόν εκείνη να τη λυπηθούμε κι αυτόν να τον μισήσουμε.

Αν πάλι τα λόγια την έπεισαν και την καρδιά της πλάνεψαν, πάλι δεν είναι δύσχόλο να το αποκρούσουμε και την κατηγορία να αντικρούσουμε, ως εξής. Μέγας δυνάστης ο λόγος, μικρός κι αόρατος αλλά μεγάλα τα έργα του σαν του θεού· στ’ αλήθεια το μπορεί να σταματά τον φόβο, τη λύπη να τη διώχνει, να φέρνει τη χαρά, τη λύπηση να φουντώνει. Θα το αποδείξω ότι έτσι είναι. Πρέπει να το αποδείξουμε σε όσους μας ακούνε μέσω των πολύ φανερών πραγμάτων. Την πάσα ποίηση τη λέω και τη θεωρώ λόγο που έχει μέτρο· τους ακροατές της φρίκη τους πιάνει, φόβος μεγάλος, λύπηση πολυδάκρυτη και πόθος πένθιμος· από την καλοτυχία και την κακοτυχία ξένων πραγμάτων και σωμάτων πάσχει μέσ’ από τα λόγια η ψυχή ένα πάθημα όλο δικό της. Πάμε όμως τώρα σ’ ένα άλλο θέμα. Τα θεόπνευστα μαγικά ξόρκια, όταν τα λες με λόγια, φέρνουν την ηδονή και διώχνουν τη λύπη. Η δύναμη που έχει το ξόρκι, όταν ανταμώσει με τις σκέψεις της ψυχής, τη θέλγει, την πείθει και την παρασύρει με τα γητέματά της. Για τα γητέματα και τις μαγείες η τέχνη είναι διπλή, και είναι της ψυχής παραπατήματα και της κρίσης ξεστρατίσματα. Πολλοί, πολλούς, και για πολλά τους έπεισαν και τώρα ακόμα τους πείθουν πλάθοντας ψέματα. Αν όμως όλοι και για όλα είχαν και μνήμη για τα περασμένα και κρίση για τα τωρινά και πρόβλεψη για τα μελλούμενα, ο λόγος δεν θα ήταν με όμοιο τρόπο όμοιος, για εκείνους που τώρα τουλάχιστον δεν είναι εύκολο ούτε να θυμηθούν τα περασμένα ούτε να κρίνουν τα τωρινά ούτε τα μέλλοντα να προφητέψουν έτσι οι πιο πολλοί για τα ζητήματα τα πιο πολλά σύμβουλο της ψυχής τους κάνουν το επιφανειακό. Το επιφανειακό όμως, σφαλερό και αβέβαιο, σφαλερές και αβέβαιες ευτυχίες δίνει σ’ όσους το συμβουλεύονται. Ποια λοιπόν αιτία εμποδίζει ώστε και η Ελένη με όμοιο τρόπο … ύμνος θα ήρθε … χωρίς να είναι νέα σαν να την άρπαξε αναγκαστική βία. Διότι αυτό ήταν δυνατότητα της πειθούς, ενώ ο νους, παρ’ ότι … αν αναγκαστικά αυτός που γνωρίζει πρόκειται να έχει … δύναμη όμως διαθέτει την ίδια. Διότι ο λόγος είναι αυτός που έπεισε την ψυχή, αυτήν που έπεισε, και την ανάγκασε να πείθεται στα λεγόμενα και να συναινεί στα πραττόμενα. Αυτός λοιπόν που έπεισε έκανε άδικη πράξη με το να την αναγκάσει κι εκείνη που πείστηκε άδικα κακολογιέται, αφού αναγκάστηκε από τα λόγια. Για το ότι τώρα η πειθώ, προχωρώντας μέσα από τα λόγια, αποτυπώθηκε στην ψυχή με τον τρόπο που ήθελε πρέπει να πληροφορηθούμε πρώτα απ’ όλα τις θεωρίες των μετεωροσκόπων, οι οποίοι τη μια γνώμη μετά την άλλη άλλοτε καταρρίπτοντας κι άλλοτε δημιουργώντας, τα απίστευτα και τα κρυφά τα έκαναν φανερά στα μάτια του κόσμου- δεύτερον, (πρέπει να πληροφορηθούμε) τις αδήριτες αντιλογίες, όπου ένας και μοναδικός λόγος τέρπει και πείθει μεγάλο πλήθος, αν έχει αποδοθεί με τέχνη, έστω κι αν δεν αληθεύει· τρίτον, την άμιλλα των φιλοσοφικών λόγων, όπου η ευστροφία αποδεικνύεται πόσο εύκολα μπορεί να μεταβάλλει τη σταθερότητα της γνώμης. Όποια δύναμη έχει ο λόγος για τα πράγματα της ψυχής, την ίδια αναλογικά έχουν τα φάρμακα για τον οργανισμό. Όπως δηλαδή διαφορετικά φάρμακα προκαλούν την αποβολή διαφορετικών χυμών από το σώμα και άλλα δίνουν τέλος στην αρρώστια, ενώ άλλα δίνουν τέλος στη ζωή, έτσι και οι λόγοι άλλοι προκαλούν λύπη, άλλοι ευχαρίστηση, άλλοι φοβίζουν και άλλοι εμψυχώνουν τους ακροατές τους, ενώ τέλος άλλοι, μέσω μιας αρνητικής πειθώς, φαρμακεύουν και γοητεύουν την ψυχή·

Είπαμε λοιπόν ότι, αν την έπεισαν τα λόγια, δεν αδίκησε, αλλά ατύχησε· θα αναπτύξω τώρα την τέταρτη αιτία με το τέταρτο επιχείρημα μου. Αν πράγματι ο έρωτας ήταν που τα έκανε όλα τούτα, εύκολα θα ξεφύγει την κατηγορία για το λεγόμενο σφάλμα. Διότι ό,τι βλέπουμε έχει όχι τη φύση που θέλουμε εμείς αλλά όποια τυχαίνει να έχει το καθένα· και μέσα από την όψη η ψυχή αποτυπώνεται και στη συμπεριφορά. Μεμιάς δηλαδή, όταν αντίπαλα σώματα ξεσηκώσουν πλήθος χαλκοθώρακων και σιδερόφραχτων εχθρών ενάντια σ’ εχθρούς, άλλοτε άμυνα και άλλοτε ασπίδα… κι αν τα μάτια δουν, ταράζονται και ταράζουν την ψυχή, έτσι που πολλές φορές οι άνθρωποι φεύγουν σαστισμένοι σαν μπροστά σε επικείμενο κίνδυνο. Μολονότι ισχυρή η εξοικείωση με το καθιερωμένο, αποδιώχτηκε από τον φόβο που γεννιέται απ’ αυτό που βλέπεις, το οποίο έρχεται και σε κάνει να αδιαφορείς και για το ωραίο που κρίνεται με βάση τα καθιερωμένα και για το αγαθό που γίνεται με σκοπό την επικράτηση. Κάποιοι μέχρι τώρα, που είδαν πράγματα φοβερά, έφυγαν από τις τωρινές και του τωρινού καιρού τις σκέψεις, και μ’ αυτό τον τρόπο ο φόβος έσβησε κι εξόρισε τη σκέψη. Πολλοί έπεσαν σε μάταιες προσπάθειες, δεινές αρρώστιες και αθεράπευτες μανίες· έτσι η όραση αποτύπωσε πάνω στη σκέψη τις εικόνες των πραγμάτων που έβλεπε. Και απ’ όσα προξενούν φόβο παραλείπονται πολλά, αλλά και τα παραλειπόμενα είναι όμοια ακριβώς με τα λεγόμενα. Βέβαια οι ζωγράφοι, όταν από πολλά χρώματα και σώματα δημιουργήσουν ένα και μοναδικό τέλειο σώμα και σχήμα, δίνουν χαρά στην όραση, κι ακόμα η δημιουργία των ανδριάντων και η κατασκευή των αγαλμάτων είναι ευχάριστο θέαμα για τα μάτια.Έτσι άλλα είναι από τη φύση τους τέτοια ώστε, όταν τα βλέπεις, να λυπάσαι και άλλα να τα ποθείς. Πολλά και σε πολλούς γεννούν πολλών πραγμάτων και σωμάτων έρωτα και πόθο. Κι αν τα μάτια της Ελένης πήραν χαρά από το σώμα του Αλέξανδρου και μετέδωσαν στην ψυχή της την προθυμία και την προσπάθεια για τον έρωτα, τι το παράξενο; Εκείνον που, όντας θεός, τη θεία των θεών δύναμη έχει, πώς γίνεται να τον αποκρούσει και να τον αντιμετωπίσει ο κατώτερος; Αλλά κι αν πρόκειται για ανθρώπινο νόσημα και ψυχής παρανόηση, δεν πρέπει σαν σφάλμα να το κατηγορούμε αλλά σαν ατύχημα να το θεωρούμε- πράγματι, ήρθε όπως ήρθε, μέσα από της τύχης την καταδίωξη κι όχι της κρίσης την επιδίωξη, από του έρωτα τον εξαναγκασμό κι όχι με σκόπιμο σχεδιασμό.

Πώς λοιπόν να θεωρούμε δίκαιη την επίκριση της Ελένης, αυτής που είτε αγάπησε είτε στα λόγια πείστηκε είτε με βία αρπάχτηκε είτε ανάγκη θεϊκή την εξανάγκασε κι έκανε ό,τι έκανε, και σε κάθε περίπτωση είναι αθώα της κατηγορίας;
Απάλλαξα με τα λόγια μου τη γυναίκα απ’ το κακό της όνομα και έμεινα πιστός στον κανόνα που έθεσα στην αρχή του λόγου μου. Προσπάθησα να εξαλείψω την αδικία της επίκρισης και την άγνοια της κοινής γνώμης και θέλησα να γράψω τον λόγο ως εγκώμιο για την Ελένη και παιχνίδι για μένα.

Advertisements
This entry was posted in ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ and tagged . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε!

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s